Άγιος Νικόλαος - Πρόγνωση καιρού
Ηράκλειο - Πρόγνωση καιρού
Ρέθυμνο - Πρόγνωση καιρού
Χανιά - Πρόγνωση καιρού
Breaking News
Αρχική / ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ / Ευρωπαϊκά κοσμικά κράτη πολλών ταχυτήτων
Βατικανό - Αγιος Πέτρος | AP Photo/Alessandra Tarantino

Ευρωπαϊκά κοσμικά κράτη πολλών ταχυτήτων

Βατικανό - Αγιος Πέτρος | AP Photo/Alessandra Tarantino
Βατικανό – Αγιος Πέτρος | AP Photo/Alessandra Tarantino

Να ξεκινήσω με μια παρατήρηση: το θέμα των –πραγματικών, νομικών και… υπόγειων– σχέσεων Εκκλησίας-Κράτους στην Ευρώπη είναι τόσο μεγάλο, τόσο πολυσχιδές, τόσο στενά συνδεδεμένο με την (συνήθως αιματοβαμμένη) Ιστορία και τις παραδόσεις κάθε λαού, που μόνο επιδερμικά μπορεί να το «πιάσει» κανείς.

Ακόμα και στις χώρες όπου το καίριο ζήτημα του διαχωρισμού της κοσμικής και της… επουράνιας εξουσίας είναι λυμένο συνταγματικά, που όπως θα δούμε παρακάτω είναι αριθμητικά και οι περισσότερες, στην πραγματικότητα το κυρίαρχο θρήσκευμα ή μάλλον οι εκάστοτε επί της Γης εκπρόσωποι του Θεού διατηρούν υπογείως μεγάλο μέρος της εξουσίας και της επιρροής τους στο ποίμνιο. Πράγμα απολύτως λογικό, αν σκεφτεί κανείς ότι παρά το ονομαστικό «διαζύγιο», Κράτος και Εκκλησία παραμένουν ζευγάρι ως προς την εκμετάλλευση του πόπολου.

Βρετανία-Ιρλανδία Βρετανία-Ιρλανδία | EPA/CHRIS BELLEW

Οπως διάβαζα σε σχετικό πόνημα της καθηγήτριας του Παντείου Πηνελόπης Φουντεδάκη, «κοινό χαρακτηριστικό των δύο πόλων του ‘‘ζευγαριού’’ είναι πάντα η εξουσία, και κοινό πεδίο διεκδίκησης ο δημόσιος χώρος. Διαφέρουν όμως και σε πολλά: ενώ το [μοντέρνο] κράτος στηρίζεται στη λαϊκή κυριαρχία, από την οποία απορρέει η σχετικότητα της αλήθειας και η ανοχή στις άλλες πεποιθήσεις και απόψεις, οι θρησκείες στηρίζονται στην αλάθητη, αδιαπραγμάτευτη αλήθεια της θείας αποκάλυψης.

Παρατηρείται, συνεπώς, από τη μια μεριά η υιοθέτηση διαφορετικών αξιών από τμήματα της κοινωνίας με τη στήριξη του κράτους, και από την άλλη μισαλλόδοξες εκδηλώσεις μη σεβασμού της διαφορετικής άποψης, με τη στήριξη της εκκλησιαστικής πλευράς.

Ταυτόχρονα, εκκλησία και κράτος διαφέρουν και ως προς τον σκοπό τους: κάθε θρησκεία στοχεύει στη διατήρηση και αύξηση των πιστών της και στην προστασία των δογμάτων της, ενώ το σύγχρονο Κράτος έχει σκοπό να διασφαλίζει την ανεμπόδιστη άσκηση της θρησκευτικής ελευθερίας και της ελευθερίας συνείδησης των πολιτών του σε συνδυασμό με την ανοχή, που υπαγορεύεται και από τις νέες δομές των πολυ-πολιτισμικών ευρωπαϊκών κοινωνιών».

ΑγγλίαΑγγλία | EPA / NIGEL RODDIS

Για αμέτρητους αιώνες, βέβαια, Εκκλησία και Κράτος υπήρξαν… σάρκα μία. Για την ακρίβεια, η ενότητά τους χάνεται ιστορικά στα βάθη των χρόνων, από τον καιρό των Βαβυλώνιων ιερέων και των πρώτων Αιγυπτίων φαραώ – «ζωντανών θεών», μέχρι την επίσημη υιοθέτηση (και νομοτελειακή μετάλλαξη) της χριστιανικής θρησκείας από τον… Αγιο Μεγάλο Κωνσταντίνο: και η Ιστορία δείχνει ότι, ανεξάρτητα από τις γεωγραφικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες, από την αρχαία Σπάρτη και την Κίνα των Μινγκ ώς το Περού των Ινκας, και από το Μεξικό των Αζτέκων ώς τις σημερινές ΗΠΑ της «Ζώνης της Βίβλου» και των «θεοσεβούμενων» προέδρων, αυτό που ισχύει καθολικά και παγκοσμίως είναι πως όσο η κοσμική εξουσία έχει ανάγκη τη θρησκεία για να επιβληθεί ως «ελέω Θεού», τόσο και ο κλήρος έχει ανάγκη από το μονοπώλιο της κρατικής βίας για να συντρίψει τους θρησκευτικούς/ ιδεολογικούς ανταγωνιστές του και να διατηρήσει τη μεταφυσική κυριαρχία του στα μυαλά και τις ψυχές των πιστών.

Μόνο η Γαλλία, σε όλη την Ευρώπη, μπορεί να θεωρηθεί αμιγώς «λαϊκό κράτος». Η Αγγλία αποτελεί κεφάλαιο από μόνη της: με τη «Μάγκνα Κάρτα» και τον Κρόμγουελ, έπειτα από αιματηρές εμφύλιες συγκρούσεις απέκτησε, το 1689, τη δική της επίσημη Εκκλησία της Αγγλίας με κεφαλή της τον μονάρχη. Με το κονκορδάτο του κράτους με το Βατικανό τα δύο κατεξοχήν υπερκαθολικά κράτη, η Ισπανία και η Ιταλία, εμφανίζονται ως τυπικά ανεξίθρησκα, ενώ η «βαμμένη» καθολική χώρα-κράτος, η Ιρλανδία -μαζί με την Πολωνία- είναι σε μετάβαση αφού τελευταία με διάφορα νομοθετήματα επιχειρεί την χειραφέτησή της

Οπως όλοι οι γάμοι, βέβαια, έτσι και αυτή η συμβιωτική σχέση υπήρξε πάντοτε επεισοδιακή. Για όσους (ακόμη) δεν το ξέρουν ή αρνούνται να το παραδεχτούν, τα δογματικά «Σχίσματα» μεταξύ ορθοδόξων, καθολικών και διαμαρτυρομένων, όπως βέβαια και τα αντίστοιχα σχίσματα άλλων θρησκειών (π.χ. σιίτες και σουνίτες στο Ισλάμ), είχαν αμιγώς πολιτικά και «κοσμικά» αίτια, άμεσα σχετιζόμενα με τον αγώνα για κυριαρχία πάνω σε εδάφη, πόρους και λαούς, και συνοδεύτηκαν από αιματηρότατους κατακτητικούς πολέμους, από εξεγέρσεις και εμφυλίους. Για να μην αναφερθούμε και στις άγνωστες στους πολλούς «Βόρειες Σταυροφορίες» των Τευτόνων ιπποτών, σαν αυτές που μετέτρεψαν με το σπαθί σε Χριστιανούς τους δυστυχείς κατοίκους της ανατολικής Ευρώπης και της Βαλτικής.

ΓαλλίαΓαλλία | EPA/YOAN VALAT

Η επιστημονική γνώση, οι αστικές επαναστάσεις και η άνοδος ολοκληρωμένων ιδεολογικών σχημάτων-κοσμοθεωριών, όπως ο κομμουνισμός, ο (νεο-)φιλελεύθερος αστικός καπιταλισμός και ο φασισμός, που επιχείρησαν να εκμηδενίσουν την εξουσία του κλήρου προς όφελος της δικής τους νεότευκτης οικονομικής ή κομματικής ιεραρχίας, άλλαξαν άρδην τα πράγματα και οδήγησαν στη σημερινή σταδιακή «αποσύνδεση» του κράτους από την εκκλησία, τουλάχιστον σε επίπεδο συνταγματικών προβλέψεων.

Οπως προείπαμε, όμως, αυτή είναι μόνο η επιφάνεια: έτσι, δίπλα στη… μεσαιωνική (ως προς την παρατεταμένη σύνδεση των δύο) Ορθόδοξη Ελλάδα, βλέπουμε στην Ευρώπη δυο ακόμη κατ’ εξοχήν δημοκρατικά και «κοσμικά» κράτη με «επίσημη», «εθνική» θρησκεία – την «αγγλικανική» Βρετανία και τη «λουθηρανική» Δανία! Στο «κλαμπ» αυτό μέχρι πρόσφατα περιλαμβανόταν και η Σουηδία με τη Φινλανδία, που τρόπον τινά υποχρεώθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ενωση να «ρυθμίσουν» τις σχέσεις τους με συνταγματικές τροποποιήσεις.

Το υπόδειγμα Αγγλία

Η Αγγλία αποτελεί κεφάλαιο από μόνη της: αν και αποτελεί το λίκνο της αστικής δημοκρατίας με τη «Μάγκνα Κάρτα» και τον Κρόμγουελ, μόνο έπειτα από αιματηρές εμφύλιες συγκρούσεις απέκτησε, το 1689, τη δική της επίσημη Εκκλησία της Αγγλίας με κεφαλή της τον μονάρχη, και βέβαια με πολιτικό σκοπό – την πλήρη ανεξαρτητοποίησή της από την πανίσχυρη Καθολική Εκκλησία. Η ισπανική αρμάδα απέπλευσε το 1588 από τη Σεβίλλη για την Αγγλία με στόχο να επαναφέρει τη φιλόδοξη Αγγλία στο «μαντρί» του Καθολικισμού…

Στο αντίθετο άκρο, αυτό του πλήρους διαζυγίου, υπάγονται πέντε μόλις κράτη, ή ακριβέστερα… 1+1+3. Μόνο η Γαλλία, σε όλη την Ευρώπη, μπορεί να θεωρηθεί αμιγώς «λαϊκό κράτος»: στο άρθρο 1 του ισχύοντος γαλλικού Συντάγματος ρητώς ορίζεται: «Η Γαλλία είναι αβασίλευτη πολιτεία αδιαίρετη, χωρισμένη από την Εκκλησία, δημοκρατική και κοινωνική».

Ισπανία - ΤολέδοΙσπανία – Τολέδο | EPA/Ismael Herrero

Η Πορτογαλία, αν και χώρα με μακρά καθολική παράδοση, προβλέπει επίσης στο ισχύον Σύνταγμα του 1976 (άρθρο 41.4) ρητά τον χωρισμό Κράτους και Εκκλησίας: παρ’ όλα αυτά, το «κονκορδάτο» που είχε υπογραφεί το 1940 με το Βατικανό παραμένει σε ισχύ, διασφαλίζοντας στην Καθολική Εκκλησία θέση προνομιακή σε σχέση με τα άλλα δόγματα και θρησκεύματα, ενώ διασφαλίζεται και η απαλλαγή φορολογίας των ιερέων…

Οσο για την Ολλανδία, το Βέλγιο και την Ελβετία, τρεις άκρως ανεκτικές, από νομικής πλευράς, κοινωνίες, διακηρύσσεται μεν η πλήρης ισότητα των θρησκευμάτων και ο χωρισμός Κράτους και Εκκλησιών, αλλά τα κυρίαρχα χριστιανικά δόγματα (καθολικοί και διαμαρτυρόμενοι) παραμένουν «προνομιούχα» σε σχέση με τους υπολοίπους.

Η πλειονότητα των κρατών (η Γερμανία, η Αυστρία, η Ιταλία, η Ισπανία, το Λουξεμβούργο, η Σουηδία και η Φινλανδία) πάντως, είναι στη… μεσαία ταχύτητα: δηλαδή υπάρχει μεν νομικό «διαζύγιο», αλλά οι δύο εξουσίες συνεργάζονται στενά σε θέματα παιδείας, υγείας και κοινωνικής πολιτικής, ιδρυμάτων κτλ.

Στις περισσότερες περιπτώσεις προβλέπεται προνομιακή συνεργασία με την Καθολική Εκκλησία, συχνά με την προαναφερθείσα μορφή του κονκορδάτου του Κράτους με το Βατικανό. Ετσι εξηγείται και το παράδοξο: οι δυο πλέον «υπέρ-καθολικές» χώρες στην Ευρώπη, η Ισπανία και η Ιταλία, τα κατεξοχήν… υποκαταστήματα του Βατικανού, να εμφανίζονται τυπικά ανεξίθρησκα!

Υπάρχει και μια τελευταία κατηγορία, που έχει να κάνει με δυο κράτη σε… μετάβαση: η μεν Ιρλανδία, μία «βαμμένη» καθολική χώρα-κράτος με θεοκρατικά μέχρι πρόσφατα χαρακτηριστικά, που τα τελευταία χρόνια επιχειρεί την αποσύνδεση μέσω νομοθετημάτων για την άμβλωση, τα προνόμια του κλήρου, και η Πολωνία, που μετά την «άθεη» κομμουνιστική (λέμε τώρα) περίοδο της σοβιετικής κυριαρχίας επιστρέφει σιγά σιγά στον Θεό!

Το ιρλανδικό Σύνταγμα, βέβαια, δεν προβλέπει επίσημη θρησκεία, διασφαλίζει την ελευθερία της συνείδησης και εμποδίζει το κράτος να θεσπίσει προνόμια υπέρ κάποιας θρησκείας, ενώ ο κλήρος δεν μισθοδοτείται από το δημόσιο ταμείο: όμως οι καθολικοί επίσκοποι παραμένουν πανίσχυροι. Οπως, δηλαδή, και στην επισήμως ανεξίθρησκη –ακόμη– Πολωνία…

efsyn.gr

Σοφία Πολίτη

Απόφοιτος Δημόσιας Διοίκησης - Δημοσίων Θεσμών
Μιλάει ξένες γλώσσες
Αγαπάει τα ζωάκια και τα ταξίδια
Έχει πάθος για τη μόδα

Check Also

Άμεση εκλογή του ΠτΔ και μείωση της βουλευτικής θητείας θέλουν οι πολίτες

ΑΠΕ - ΜΠΕΜε κεντρικό μότο, «αν θέλεις η γνώμη σου να μετρήσει, πάρε μέρος», σε …

Σχόλια